شاید برخی افراد جامعه در طول زندگی به دلایل مختلفی به اختلالات روانی دچار شوند، اما به دلیل نبود آگاهی از وجود بیماری شان به روانشناس یا روانپزشک مراجعه نکنند. هرچند رفتارهای این بیماران از نظر خودشان عادی است اما به طور قابل ملاحظه ای با منطق اطرافیان آنها مغایرت دارد و همین مساله باعث می شود خانواده ها و همکاران آنها در معرض آسیب روانی زیادی باشند، برای برقراری ارتباط با این بیماران دچار آسیب جدی شوند و از نظر روانی با مشکل مواجه باشند.

انواع اختلالات شخصیت 

1. اختلالات شخصیتی عجیب و نامتعارف (خوشه A)
2. اختلالات شخصیتی نمایشی و آشفته  (خوشه B)
3. اختلالات شخصیت اضطرابی و اجتنابی (خوشه C)

اختلالات شخصیت گروه A دارای یک الگوی فکری و رفتاری ناکارآمد هستند که نشان دهنده سوء ظن یا عدم علاقه به دیگران می‌باشند. این اختلالات عبارتند از:

اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder – PPD):

افراد مبتلا به این اختلال که جزئی از اختلالات سایکوتیک محسوب می شود اغلب سرد، دور از اجتماع هستند و قادر به ایجاد روابط نزدیک و بین فردی نیستند. آنها اغلب بدون دلیل موجه به محیط اطراف خود مشکوکند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید به طور کلی نمی‌توانند در درگیری‌ها نقش فعالی ایفا کنند. در عوض، آنها اغلب احساسات پارانویا خود را به عنوان خشم و عصبانیت به دیگران فرافکنی می‌کنند. به طور کلی نشانه‌های این اختلال عبارتند از :

• بی اعتمادی نسبت به دیگران و بدگمانی به دلایل اعمال آنها
• معتقد است که دیگران بدون هیچ دلیلی برای آسیب رساندن به آن‌ها تلاش می‌کنند.
• به وفاداری دیگران شک می‌کنند.
• حاضر نیست به دیگران اعتماد کند.
• از ترس اینکه دیگران از اطلاعات مختلف علیه آنها استفاده کنند، در اعتماد کردن به دیگران تردید دارد.
• اظهارات بی‌طرفانه یا موقعیت‌هایی را که تهدیدآمیز نیستند به عنوان توهین یا حمله شخصی تلقی می‌کند.
• نسبت به آنچه که تصور می‌کند توهین است عصبانی می‌شود.
• عادت به کینه ورزی دارد.
• اغلب نسبت به همسر خود بدون دلیل خاصی مظنون است که در حال خیانت کردن می‌باشد.

اختلال شخصیت اسکیزوئید (Schizoid Personality Disorder – SchPD)

افراد مبتلا به این اختلال اغلب سرد، دوراز اجتماع و درونگرا هستند و ترس شدیدی از صمیمیت و نزدیکی دارند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوئید در تفکر و رویاپردازی خود غرق می‌شوند. به همین دلیل، آن‌ها خود را از دلبستگی به مردم و واقعیت محروم می‌کنند. به طور کلی نشانه‌های این اختلال عبارتند از :

• به نظر می‌رسد نسبت به دیگران سرد است یا علاقه‌ای به ارتباط ندارد.
• تقریبا همیشه تنها بودن را انتخاب می‌کند.
• در نحوه بیان انواع احساسات خود محدود است.
• نمی‌تواند از بیشتر فعالیت‌ها لذت ببرد.
• نمی‌تواند از راه‌های ارتباطی معمول استفاده کند.
• علاقه چندانی به داشتن رابطه جنسی با شخص دیگری ندارد.

اختلال شخصیت اسکیزوتایپال (Schizotypal Personality Disorder – StPD):

مشابه افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوئید، افراد مبتلا به این اختلال اغلب سرد، دور، درونگرا هستند و ترس شدیدی از صمیمیت و نزدیکی دارند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی، دارای تفکر، ادراک و مهارت‌های ارتباط موثر ناکارآمد نیز هستند. بسیاری از علائم اختلال شخصیت اسکیزوتایپی شبیه اسکیزوفرنی می‌باشد اما شدت کمتری داشته و مزاحمت کمتری برای عملکرد فرد ایجاد می‌کنند. نشانه‌های این اختلال به طور کلی عبارتند از :

• تفکر، باورها، گفتار یا رفتار غیرعادی دارد.
• چیزهای عجیبی احساس یا فکر می‌کند، مانند شنیدن صدایی که نام آنها را زمزمه می‌کند.
• دارای احساسات یا پاسخ‌های عاطفی است که از نظر اجتماعی غیرعادی هستند.
• دارای اضطراب اجتماعی، از جمله راحت نبودن در برقراری ارتباط نزدیک با دیگران یا نداشتن روابط نزدیک.
• به دیگران به گونه‌ای پاسخ می‌دهد که مناسب نیست یا نشان دهنده سوء ظن یا عدم علاقه است.
• دارای “تفکر جادویی” است – این باور که افکار آنها می‌توانند بر افراد و رویدادهای دیگر تأثیر بگذارند.
• معتقد است که برخی از حوادث یا رویدادهای اتفاقی پیام‌های پنهانی دارند.

شایع ترین نوع بیماری های مرتبط با روان، اختلالات مربوط به شخصیت است که اغلب در دوران نوجوانی و یا اوایل بزرگسالی در اثر موقعیت های خاص اجتماعی و فردی بروز می یابد و می تواند فرد را با ناراحتی و نقص قابل توجهی در عملکردهای اجتماعی، شغلی و خانوادگی مواجه کند. تشخیص اختلالات شخصیتی نیازمند ارزیابی رفتار و عملکرد طولانی مدت افراد مبتلا به این اختلالات است. اختلالات و اختلالات شخصیت نشانه های مشابهی دارند، که برخی از این اختلالات در مردان و برخی دیگر در زنان بیشتر شایع است.

اختلالات شخصیتی نمایشی و آشفته  (خوشه B)

اختلالات شخصیت گروه B دارای یک الگوی ناکارآمد مداوم از تفکر نمایشی، بیش از حد احساسی یا رفتار غیرقابل پیش بینی هستند و عبارتند از:

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder – BPD)

افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی درک پایداری از خودشان ندارند. آن‌ها در حفظ روابط پایدار مشکل دارند. از نظر خلق و خویی نیز ممکن است ناسازگار باشند، اما هرگز خنثی نیستند. حس واقعیت آن‌ها همیشه بصورت «سیاه و سفید» دیده می‌شود. افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی اغلب احساس می‌کنند که در دوران رشدشان به خوبی از آن‌ها مراقبت نشده در نتیجه، در بزرگسالی دائماً به دنبال سطح بالاتری از مراقبت از دیگران هستند. این امر ممکن است در ارتباط با دیگران به صورت احساس پوچی، عصبانیت و رها شدن بروز پیدا کند و یا منجر به رفتار ناامیدانه و تکانشی شود. علائم اختلال شخصیت مرزی شامل موارد زیر است :

• ترس شدیدی از تنهایی یا رها شدن دارد.
• احساس پوچی مداوم دارد.
• خود را ناپایدار یا ضعیف می‌بیند.
• روابط عمیقی دارد که پایدار نیست.
• خلق و خوی بالا و پایین دارد، اغلب به دلیل استرس هنگام تعامل با دیگران.
• تهدید به خودآزاری می‌کند یا رفتارهایی دارد که می‌تواند منجر به خودکشی شود.
• اغلب بسیار عصبانی است.
• رفتارهای تکانشی و پرخطر از خود نشان می‌دهد، مانند داشتن رابطه جنسی ناامن، قمار یا پرخوری.

اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial Personality Disorder – ASPD)

افراد مبتلا به این اختلال به طور مشخص احساسات، دارایی، اقتدار و احترام دیگران را به خاطر منافع شخصی خود نادیده می‌گیرند. این ویژگي‌ها می‌تواند شامل اعمال خشونت آمیز یا پرخاشگرانه باشد که بصورت هدف قرار دادن افراد دیگر، بدون احساس پشیمانی یا گناه برای هر یک از اقدامات خود بروز یابد. نشانه‌های این اختلال عبارتند از :

• نسبت به نیازها یا احساسات دیگران اهمیت چندانی نمی‌دهد.
• اغلب دروغ می‌گوید، دزدی می‌کند، از نام‌های جعلی استفاده می‌کند.
• برخورد و درگیری‌های مکرر با قانون دارد.
• اغلب حقوق دیگران را نقض می‌کند.
• پرخاشگر و اغلب خشن است.
• به امنیت روانی شخصی یا ایمنی دیگران اهمیت چندانی نمی‌دهد.
• تکانشی رفتار می‌کند.
• اغلب بی‌پروا است
• از تأثیر منفی رفتار خود بر دیگران، پشیمانی ندارد یا پشیمانی خیلی کمی دارد.

درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی فرایندی پیچیده و طولانی‌مدت است که معمولاً شامل ترکیبی از روان‌درمانی، دارودرمانی برای مدیریت علائم مرتبط، و حمایت‌های اجتماعی برای کاهش رفتارهای مخرب و افزایش مهارت‌های همدلی می‌شود.

اختلال شخصیت خودبزرگ بینی (Narcissistic Personality Disorder – NPD)

افراد مبتلا به اختلال خودبزرگ بینی احساس بسیار شدیدی نسبت به ارزش خود، بزرگی و برتری نسبت به دیگران دارند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته اغلب از افرادی که آن‌ها را تحسین نمی‌کنند کینه به دل می‌گیرند و نسبت به انتقاد، قضاوت و شکست بیش از حد حساس هستند.

نشانه‌های اختلال شخصیت خودشیفته به طور کلی عبارتند از :

• باورهایی در مورد خاص بودن و مهم‌تر بودن نسبت به دیگران دارد.
• در مورد قدرت، موفقیت و جذاب بودن برای دیگران فانتزی دارد.
• نیازها و احساسات دیگران را درک نمی‌کند.
• در مورد دستاوردها یا استعدادهای خود بیش از حد اظهار می‌کند.
• انتظار تحسین مداوم دارد
• نسبت به دیگران احساس برتری می‌کند و درباره آن لاف می‌زند.
• بدون دلیل موجه انتظار لطف و مزیت دارد.
• اغلب از دیگران سوء استفاده می‌کند.
• به دیگران حسادت می‌کند یا معتقد است که دیگران به آنها حسادت می‌کنند.

اختلال شخصیت هیستریونیک (Histrionic personality disorder – HPD)

افراد مبتلا به این اختلال بیش از حد نسبت به ظاهرشان حساسند و دائماً به دنبال توجه هستند. آن‌ها همچنین اغلب در موقعیت‌هایی که این نوع واکنش را دریافت نمی‌کنند، رفتار چشمگیرتری دارند. ابراز احساسات افراد مبتلا به اختلال شخصیت هیستریونیک (اختلال شخصیت نمایشی) اغلب سطحی و اغراق آمیز ارزیابی می‌شود. نشانه‌های این اختلال عبارتند از :

• همیشه به دنبال جلب توجه است.
• بیش از حد احساسی یا نمایشی است یا احساسات جنسی را برای جلب توجه تحریک می‌کند.
• به طرز چشمگیری با نظرات قوی صحبت می‌کند اما حقایق یا جزئیات کمی برای پشتیبانی از آنها دارد.
• به راحتی توسط دیگران هدایت می‌شود.
• دارای احساسات سطحی است که به سرعت تغییر می‌کند.
• به ظاهر بدنی بسیار اهمیت می‌دهد.

درمان شخصیت نمایشی می‌تواند به افراد مبتلا کمک کند تا رفتارهای خود را مدیریت کرده و روابط بهتری برقرار کنند. با استفاده از تکنیک‌های درمانی، افراد می‌توانند یاد بگیرند که چگونه بی‌پرده‌تر و صادق‌تر با احساسات خود و دیگران ارتباط برقرار کنند و در نتیجه کیفیت زندگی و روابط خود را بهبود بخشند.

افرادی که دچار اختلالات شخصیت هستند مشکلات فکری، احساسی و رفتاری خود را نمی شناسند، آنها رفتار خود را عادی می دانند و به نظرشان افرادی که رفتارشان را به آنها گوشزد می کنند دچار اختلال هستند. همین مساله باعث می شود رفتارهای غیرمنطقی مبتلایان به اختلال شخصیتی برای اطرافیان آنها مشکلات و عواقب جبران ناپذیری ایجاد کند، چراکه آنها حتی مایل به دریافت خدمات روان پزشکی یا روانشناسی نیستند.

معمولاً خانواده ها و همکاران افرادی که با این افراد در ارتباطند، مجبورند برای حل مشکلاتی که در اثر ارتباط با این آنها برایشان پیش آمده به روانشناس مراجعه کنند تا راه های ارتباط بهتر با آنها را بیاموزند. لذا همه والدین باید از رفتارهایی که نشان دهنده اختلالات شخصیت در فرزندانشان است، آگاه باشند و به محض مشاهده رفتارهای غیرمنطقی در فرزندشان به متخصص مراجعه کنند تا در ابتدای شروع نشانه ها این اختلالات برطرف شود. همچنین لازم است جوانانی که در شرف ازدواج هستند قبل از برقراری روابط عاطفی از مشاوره های روانشناسی پیش از ازدواج کمک بگیرند.

ختلال شخصیت «بدبین» یا پارانوئید یکی از اختلالات شایعی است که در جامعه وجود دارد. افراد مبتلا به این اختلال بدون دلیل کافی، به اطرافیان خود بدبین‌اند و بر این باورند که همه از آنها سوءاستفاده می‌کنند. آنها شک‌های بی‌دلیلی به وفاداری و صداقت همسر و اطرافیانشان دارند که همین رفتار باعث می‌شود به دیگران اعتماد نکنند. اغلب از گفته‌های ساده دیگران جمله‌های تحقیرآمیز و تهدیدآمیز پنهانی استنباط می‌کنند، به سرعت و با عصبانیت شدیدی واکنش نشان می‌دهند و نمی‌توانند با دیگران صمیمی باشند.

گوشه‌گیری، روابط محدود با همسالان، اضطراب اجتماعی، افت تحصیلی و حساسیت بیش از حد از رفتارهایی است که این افراد از ابتدای دوران کودکی و نوجوانی از خود نشان می‌دهند و باعث می‌شود افکار و گفته‌های عجیب و غریبی در صحبت و رفتارهایشان پدیدار شود. آنها از دید دیگران غیرعادی و از نگاه والدین عادی به نظر می‌رسند به همین دلیل در دوران طلایی درمان، مشکلات آنها تشخیص داده نمی‌شود.

مبتلایان به اختلال شخصیت «مرزی» تلاش می کنند از سوی دیگران طرد نشوند، رفتارهای آشفتگی هویت، خودکشی گرایانه و خودآسیب رسان از خود بروز می دهند تا توجه دیگران را جلب کنند، با دیگران روابط بی ثبات و افراطی دارند. ولخرجی، سوءمصرف مواد و بی احتیاطی در آنها به شدت مشاهده می شود. آنها سرشار از افکار بدبینانه، احساس مزمن پوچی، ترس های درونی و خشم هستند.

با چند دقیقه تأخیر در قرارشان به شدت وحشت زده و خشمگین می شوند، خود را به بدترین حالت سرزنش می کنند، به تناوب دیگران را حامیان نیکوکار و تنبیه گران بی رحم می خوانند، معمولاً قبل از فارغ التحصیلی ترک تحصیل می کنند، رابطه های خوبی که به درستی پیش می رود را قطع می کنند.

نمونه هایی از اختلالات شخصیت اضطرابی و اجتنابی (خوشه C)

اختلالات اضطرابی گروه C دارای یک الگوی ناکارآمد تفکر یا رفتار مضطرب هستند و عبارتند از:

اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder – DPD)

افراد مبتلا به این اختلال برای تایید و برآوردن نیازهای اساسی خود به شدت به دیگران متکی هستند. آن‌ها اغلب نمی‌توانند به درستی از خود مراقبت کنند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت وابسته فاقد اعتماد به نفس و امنیت هستند و در تصمیم‌گیری مشکل دارند. نشانه‌های این اختلال به طور کلی عبارتند از :

• بیش از حد به دیگران تکیه می‌کند و احساس می کند که باید از او مراقبت شود.
• نسبت به دیگران مطیع یا متمایل است.
• می‌ترسد در صورت تنها ماندن از خود مراقبت کند.
• عدم اعتماد به توانایی‌ها
• برای گرفتن تصمیمات حتی کوچک به توصیه و دلداری بسیاری از دیگران نیاز دارد.
• به دلیل عدم اعتماد به نفس، شروع یا انجام پروژه‌ها برایش سخت است.
• مخالفت با دیگران برایش سخت است، از ترس اینکه آنها را تایید نکنند.
• سوء استفاده ضعیف را تحمل می‌کند، حتی زمانی که گزینه‌های دیگر در دسترس باشد.
• نیاز فوری به شروع یک رابطه جدید پس از پایان یک رابطه نزدیک دارد.

اختلال شخصیت اجتنابی (Avoidant personality disorder)

افراد مبتلا به این اختلال نسبت به طرد شدن بسیار حساس هستند. به همین دلیل، آنها از موقعیت‌هایی با هرگونه درگیری احتمالی اجتناب می‌کنند. این واکنش ترس محور است. افراد مبتلا به این اختلال به دلیل انزوای اجتماعی، کناره گیری و ناتوانی در ایجاد روابط نزدیک و بین فردی، دچار اختلال می‌شوند. نشانه‌های این اختلال شامل این موارد است :

• نسبت به انتقاد یا رد شدن بسیار حساس است.
• حس می‌کند به اندازه کافی خوب، مهم یا جذاب نیست.
• در فعالیت‌های کاری که شامل تماس با دیگران است شرکت نمی‌کند.
• حس جدا بودن از دیگران دارد.
• فعالیت‌های جدید را امتحان نمی‌کند و دوست ندارد با افراد جدید ملاقات کند.
• در محیط‌های اجتماعی و برخورد با دیگران به شدت خجالتی است.
• از عدم تایید، خجالت یا مسخره شدن می‌ترسد.

اختلال شخصیت وسواسی اجباری (Obsessive-Compulsive Personality Disorder – OCPD)

افراد مبتلا به انواع اختلال شخصیت وسواسی برای تغییر نامطلوب هستند. آنها به دلیل وسواسی که برای نظم دارند، از یک روال مختل شده رنج می برند. آنها در انجام وظایف و تصمیم گیری دچار اضطراب و مشکل هستند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت وسواسی-اجباری اغلب در موقعیت هایی که خارج از کنترل آنها است، ناراحت می شوند. در نتیجه در حفظ روابط بین فردی مثبت و سالم مشکل دارند. نشانه‌های این اختلال شامل موارد زیر است :

• بیش از حد بر جزئیات، نظم و قواعد تمرکز می‌کند.
• فکر می‌کند همه چیز باید کامل باشد و وقتی کمال به دست نمی‌آید ناراحت می‌شود.
• نمی‌تواند یک پروژه را تمام کند زیرا رسیدن به کمال ممکن نیست.
• نیاز به کنترل افراد، وظایف و موقعیت‌ها دارد.
• نمی‌تواند وظایف را به دیگران واگذار کند.
• دوستانش را نادیده می‌گیرد.